Kosztorysowanie w teorii

KOSZTORYSOWANIE W TEORII

  1. Wprowadzenie.
  2. Metody kalkulacji cen kosztorysowych.
  3. Rodzaje kosztorysów.
  4. Obmiarowanie.
  5. Kosztorysowanie komputerowe.

1. Wprowadzenie.

Podstawowym zadaniem kosztorysu jest konkretyzacja obowiązków, których sprawne wykonywanie powinno zapewnić osiąganie celów, jakie wynikają z przyjętej strategii działania w zakresie kosztów i oczekiwanych korzyści ekonomicznych.

Kosztorys to nic innego, jak opracowana według przyjętych metod kalkulacja ceny na wykonanie określonego zakresu robót, ustalonego na podstawie przedmiaru lub obmiaru.

Kosztorys jest to dokument określający wartość środków produkcji zużytych na wytworzenie danego produktu i na tej podstawie ustalający cenę tego produktu.

Kosztorys budowlany - określa wartość wszystkich nakładów poniesionych na wykonanie inwestycji, budowli, obiektu lub danego rodzaju robót, np. robót ziemnych albo instalacji sanitarnych. Kosztorysy budowlane sporządza się w różnych fazach procesu inwestycyjnego i dla różnych celów.

Kosztorys jest elementem wyjściowym do realizacji wytworzenia danego produktu i jest nieodłączną częścią projektu technicznego. Kosztorys pozwalana porównanie kosztów różnych rozwiązań technicznych i wybrania rozwiązania najtańszego.

Kalkulacja kosztorysowa zawiera kompleks czynności i operacji rachunkowych o charakterze prognostycznym, opartych o wiarygodne bieżące dane przy uwzględnieniu trendów przewidywanych w okresie realizacji przedmiotu zamówienia, prowadzących do ustalenia jego sumarycznej wartości.

Kosztorys to zestawienie robót przewidzianych do wykonania, ilości poszczególnych robót, ceny jednostkowe oraz całkowity koszt wytworzenia produktu.

Kosztorys budowlany określa wartość wszystkich nakładów poniesionych na wykonanie inwestycji, budowli, obiektu lub danego rodzaju robót. W kosztorysie budowlanym, w zależności od jego zakresu, oblicza się wartość wszystkich nakładów (środki produkcji) całej inwestycji albo określonego obiektu bądź rodzaju robót.

Kosztorysowanie to obliczanie nakładów i kosztów przypadających na przedmiot kalkulacji, jednostkę kalkulacyjną, którą może być robota, obiekt budowlany lub grupa aktywów (zadanie inwestycyjne) stanowiącą przedmiot zamówienia lub oferty.

Każde opracowanie kosztorysowe musi być poprzedzone założeniami wyjściowymi do kosztorysowania lub danymi wyjściowymi do kosztorysowania.

Założenia wyjściowe do kosztorysowania to dane techniczne, technologiczne i organizacyjne nieokreślone w dokumentacji projektowej oraz specyfiki technicznej wykonania i odbioru robót, a mające wpływ na wysokość ceny kosztorysowej oraz wymagania dotyczące metod i podstaw opracowania kosztorysu, szczególnie formuły kalkulacyjnej, ustalenia cen jednostkowych lub jednostkowych nakładów rzeczowych oraz innych podstaw kosztorysowych.

Dane wyjściowe do kosztorysowania są uzgadniane w formie protokołu, między wykonawcą i zamawiającym, które są określone w założeniach wyjściowych do kosztorysowania.

Dokumentacja projektowa składa się z projektu architektonicznego, konstrukcyjnego oraz instalacji sanitarnych i elektrycznych, czyli rysunków i opisów technicznych.

Specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót są zbiorem wymagań dotyczących sposobu wykonania i jakości robót budowlanych, zawierającym informacje istotne do prawidłowego sporządzenia przedmiaru. Opracowanie tego dokumentu jest zalecane wszystkim inwestorom, a gdy roboty mają być finansowane ze środków publicznych – jest obowiązkowe.

Proces kosztorysowania składa się z następujących ogólnie określonych etapów:

  • ustalenie celu sporządzenia kosztorysu i na tej podstawie rodzaju kosztorysu i jego zakresu,
  • ustalenie danych wyjściowych do kosztorysowania,
  • wykonanie przedmiaru lub obmiaru z ustaleniem podstaw wycen poszczególnych pozycji,
  • dokonanie wyceny,
  • sporządzenie kompletnego dokumentu w wymaganym zakresie i formie z odpowiednimi zestawieniami.

2. Metody kalkulacji cen kosztorysowych.

W zależności od fazy procesu inwestycyjnego kosztorysy mogą mieć różną dokładność.

Metoda wskaźnikowa (zwana także kalkulacją wskaźnikową) sporządzania kosztorysów polega na ustaleniu przewidywanego kosztu inwestycji na podstawie publikacji cenowych różnych obiektów lub rodzaju robót. Koszt przelicza się na jednostki fizyczne obiektu (m2 powierzchni, m3 kubatury).

Dominującymi metodami sporządzania kosztorysów są kalkulacja szczegółowa i kalkulacja uproszczona. Podstawą ich sporządzenia jest przedmiar robót wykonany w jednostkach fizycznych:

  • metrach bieżących (m.b.) – długości np. rur,
  • w metrach kwadratowych (m2) – powierzchni, np. murów, posadzek, pokryć dachowych,
  • w metrach sześciennych (m3) – objętości, np. gruntu, betonu,
  • w kilogramach (kg) – ciężaru, np. stali zbrojeniowej.

Kalkulacja uproszczona polega na obliczeniu ceny kosztorysowej, jakosumyiloczynów ustalonych jednostek przedmiarowych robót i ich cen, scalonych jednostek jednorodnych robót, elementów lub obiektów, z uwzględnieniem podatku od towarów i usług – wg wzoru:

Ck = ∑L Cj + Pv

w którym:

Ck – cena kosztorysowa,

L – ilość jednostek z przedmiaru lub obmiaru robót,

Pv – podatek od towaru i usług (VAT),

Cj – cena jednostkowa robót łącznie z kosztami pośrednimi (Kp) i zyskiem kalkulacyjnym (Z), obliczona wg formuły:

Cj = Rj + Mj + (Kzj) + Sj + (Ksj) Kpj + Zj

w której:

Rj – wartość kosztorysowa robocizny za jednostkę przedmiarową robót,

Mj – wartość kosztorysowa materiałów na jednostkę przedmiarową robót (wraz z kosztami zakupów),

Kzj – koszty zakupu na jednostkę przedmiarową robót – w przypadku ich wydzielenia,

Sj – wartość kosztorysowa pracy sprzętu i środków transportu technologicznego wraz z kosztami jednorazowymi na jednostkę przedmiarową robót lub

Ksj – koszty jednorazowe sprzętu na jednostkę przedmiarową robót – w przypadku ich wydzielenia,

Kpj – koszty pośrednie na jednostkę przedmiarową robót,

Zj – zysk kalkulacyjny na jednostkę przedmiarową robót.

Kalkulację uproszczona można stosować względem:

  1. rodzajów robót (asortymentów),
  2. elementów obiektów,
  3. obiektów.

Kalkulacja szczegółowa polega na obliczaniu ceny kosztorysowej, jako sumy iloczynów: ilości robót, jednostkowych nakładów rzeczowych i ich cen jednostkowych oraz doliczonych odpowiednio kosztów pośrednich i zysku, z uwzględnieniem podatku od towarów i usług – wg

wzoru I:

Ck = ∑L (n c + Kpj + Zj) + Pv

lub wg wzoru II:

Ck = ∑(L n c) + Kp + Z + Pv

przy czym:

(L n c) – koszty bezpośrednie (R, M, S)

n c = ∑nr Cr + ∑nm Cm + Kz + ∑ns Cs

n – jednostkowe nakłady rzeczowe (nr, nm, ns)

c – jednostkowe ceny nakładów rzeczowych (Cr, Cm, Cs),

Kp – koszty pośrednie,

Z – zysk,

Pv podatek od towarów i usług (VAT).

Dominującymi metodami sporządzania kosztorysów są kalkulacja szczegółowa i kalkulacja uproszczona.

Kosztorysowanie robót budowlanych jest czynnością matematyczną sprowadzającą się do wykorzystywania nieskomplikowanych formuł arytmetycznych w skomplikowanym i obszernym tyglu technologii i ich konsekwencji finansowych zawartych w jednostkowych normach nakładów rzeczowych opisanych w licznych katalogach kosztorysowych norm nakładów rzeczowych.

Katalogi nakładów rzeczowych (KNR) stanowią podstawę do sporządzenia kosztorysów szczegółowych. Są to zestawienia norm ilościowych, podające specyfikację i ilości nakładów rzeczowych niezbędnych do wykonania elementów lub robót.

KNR dzielą się na opracowania poświęcone odrębnym rodzajom budownictwa i robót. Numeracja KNR jest trzy- lub czterocyfrowa.Rodzaj budownictwa lub robót określa pierwsza cyfra w numeracji trzycyfrowej lub dwie pierwsze cyfry w numeracji czterocyfrowej.

Każdy katalog ma na wstępie spis treści oraz część ogólna i założenia ogólne dotyczące całego katalogu.

Są w nich podane:

  • zakres stosowania danego katalogu,
  • układ katalogu,
  • warunki techniczne wykonania robót,
  • założenia kalkulacyjne dotyczące nakładów robocizny, materiałów, pracy sprzętu i transportu technologicznego

Zasadnicza część katalogów dzieli się na rozdziały. Każdy rozdział, oznaczony dwucyfrowymi liczbami arabskimi oraz tytułem, zawiera założenia szczegółowe oraz tablice nakładów rzeczowych.

Założenia szczegółowe precyzują:

  • zakres stosowania nakładów rzeczowych podawanych w rozdziale,
  • założenia przyjęte przy kalkulacji nakładów,
  • warunki techniczne wykonywania i odbioru robót,
  • zasady przedmiarowania,
  • warunki specjalne dotyczące stosowania współczynników lub dodatków do norm.

Są to więc normy o wysokim stopniu scalenia. Każda tablica jest podzielona na kolumny o numeracji literowej oraz cyfrowej.

Są tam podane nakłady rzeczowe robocizny, materiałów i sprzętu dla elementów i robót określonych w nagłówku tablicy.

Ponadto KNR zawierają:

  • tablice o charakterze informacyjnym, oznaczone numeracją czterocyfrową, rozpoczynające się od symbolu „00”, np. tablica 0001,
  • tablice zawierające współczynniki (dodatki zmniejszające lub zwiększające nakłady rzeczowe w określonych warunkach realizacji robót, mające numerację czterocyfrową, rozpoczynającą się od symbolu „99”, np. tablica 9904.

Co stanie się, kiedy w obszernych tomach katalogów nakładów rzeczowych nie znajdujemy opisu procesu technologicznego, który należy przetransponować na gotówkę? Wówczas możemy posłużyć się tworzeniem analiz indywidualnych, przy czym metodami tworzenia tych analiz może być interpolacja lub ekstrapolacja.

Ceny jednostkowe stosuje się wówczas, gdy zmiany wiodących parametrów technicznych elementów mieszczą się w granicach do 10% wielkości parametru podanego w określonej pozycji KNR (KNK). Jeżeli zmiana wiodącego parametru technicznego jest większa od 10% stosuje się zasadę interpolacji lub ekstrapolacji. Obszar ekstrapolacji nie może przekraczać 25% wielkości parametru poniżej dolnej wielkości podanego parametru w oraz 50% wielkości parametru powyżej górnej granicy. Interpolacja i ekstrapolacja nie mają zastosowania do tych pozycji KNR (KNK), dla których zakres przedziału obowiązywania ceny został wyraźnie określony: „do", „od", „powyżej", „poniżej" itp.

Nakłady rzeczowe w KNR uwzględniają w całości procesy technologiczne, obejmują wszystkie czynności podstawowe i pomocnicze oraz nakłady materiałów, pracy sprzętu i środków transportu technologicznego, niezbędne do wykonania robót wymienionych w opisie, realizowanych w normalnych warunkach budowlanych.

Charakterystyczną cechą norm w KRN stanowi uśrednienie zakresów robót i procesów roboczych. Polega to na wypośrodkowaniu (uśrednianiu) zakresów robót i procesów roboczych wchodzących w skład danego rodzaju, co prowadzi do zmniejszenia liczny norm. Kolejną cechą charakterystyczną KNR stanowi aktualność ustalania nakładów rzeczowych. Oznacza to, że normy podają nakłady dla aktualnie stosowanych metod wykonywania robót, aktualnie używanego sprzętu i narzędzi, materiałów, kwalifikacji pracowników i innych okoliczności wpływających na wielkość zużycia czynników produkcji. Wraz ze zmianami w technice wykonywania robót trzeba zmienić normy nakładów rzeczowych. Wymaga to systematycznej pracy instalacji zajmujących się normowanie w budownictwie oraz ciągłego aktualizowania KNR.

Katalogi nakładów rzeczowych są podstawowym zbiorem norm nakładów rzeczowych wykorzystywanym do wyceny kosztu robót.

W praktyce, po zapoznaniu się z dokumentacją projektową i danymi

wyjściowymi do kosztorysowania, określa się najpierw rodzaj odpowiednich katalogów. Przy korzystaniu z określonego KNR należy w pierwszej kolejności zapoznać się ze spisem tablic oraz częścią ogólną i założeniami ogólnymi, a zwłaszcza z założeniami kalkulacyjnymi. Pozwoli to określić zakres stosowania katalogu oraz założenia przyjęte przy ustalaniu norm.

Przed wykorzystaniem informacji zawartych w określonych tablicach trzeba dokładnie przeczytać założenia szczegółowe, znajdujące się na początku rozdziału, w skład którego wchodzi dana tablica. KNR wykorzystuje się przy przedmiarowaniu, dostosowując pozycje przedmiaru (obmiaru) oraz jednostki obmiarowe do odpowiednich pozycji (tablic i poszczególnych kolumn) w katalogu nakładów rzeczowych.

Przy wyborze właściwych nakładów w KNR bierze się pod uwagę zakresy robót określone w opisie nad tablicą. Roboty drobne i drugorzędne nie są tam wymienione, lecz normy nakładów uwzględniają ich wykonanie. W nakładach jest także uwzględniony transport technologiczny materiałów od składu przyobiektowego do miejsca ich wbudowania lub montażu. Przy kosztorysowaniu nie można dokonywać korekty nakładów rzeczowych ze względu na założoną organizację lub poziom mechanizacji robót.

Normy KNR są ustalone jako maksymalne, co oznacza, że bez względu na warunki wykonania nie można ich zawyżać poza przypadkami określonymi w katalogu.

Brak nakładów rzeczowych w katalogach wymaga indywidualnego ustalania tych nakładów

Metoda interpolacji lub ekstrapolacji przy ustalaniu nakładów rzeczowych może mieć zastosowanie wyłącznie w wypadkach, gdy wielkość wiodącego parametru technicznego, określającego dany rodzaj robót w pozycji kosztorysowej, różni się więcej niż o 10% w robociźnie i pracy sprzętu oraz więcej niż do 5% w materiałach od wielkości najbardziej zbliżonej występującej w katalogu. Jako parametr wiodący przyjmuje się w szczególności masę, wymiar, moc. Obszar ekstrapolacji nie powinien przekraczać 25% wielkości parametru poniżej dolnej wielkości parametru podanego w katalogu oraz 50% wielkości parametru powyżej górnej granicy.

Ze swojej strony uważam metodę interpolacji i ekstrapolacji za wdzięczną i godną większej uwagi ze strony kosztorysantów, mam jednocześnie nadzieję, że kosztorysanci szerzej będą stosowa

te metody i spowoduje to odejście od nadużywania, bardzo często błędnie stosowanej, metody analogii.

Kosztorysy sporządza się dla różnych celów i w różnych stadiach zaawansowania inwestycji, gdyż inwestora interesuje w każdej fazie procesu inwestycyjnego całość kosztów związanych z realizacją zamierzonej inwestycji.

Ponieważ kosztorys pełni różne funkcje w procesie inwestycyjnym, dlatego w zależności od jego fazy wyróżnia się kilka jego rodzajów.

Ze względu na zakres rzeczowy rozróżniamy następujące rodzaje kosztorysów.

Kosztorys inwestycji, obejmujący wszystkie roboty i nakłady.

Kosztorysy obiektów, obejmujące całość kosztów obiektu.

Kosztorysy robót, podają koszt wykonania określonych robót.

Ze względu na dokładność podział kosztorysów jest następujący.

Kosztorysy wstępne (orientacyjne), sporządzane są we wstępnej analizie oceny celowości realizacji inwestycji.

Kosztorysy generalne, są nazywane w Polsce zbiorczym zestawieniem kosztów, obejmujące koszt wszystkich robót i nakładów, sporządzane metodą wskaźnikową w fazie założeń techniczno-ekonomicznych.

Kosztorysy szczegółowe, sporządzane są w fazie projektu technicznego lub w toku realizacji robót i dokładnie określające koszt obiektów i robót.

Kosztorysy szczegółowe ze względu na cel - przeznaczenie, jakiemu mają służyć dzielą się na następujące rodzaje.

Kosztorys ślepy stanowi część składową projektu technicznego i sporządza go jednostka projektowania wykonująca dokumentację techniczną obiektu. Zawiera on opis robót, szczegółowy przedmiar oraz podstawy do ustalenia nakładów rzeczowych.

Kosztorys nakładczy zawiera zestawienie nakładów rzeczowych robocizny, materiałów i pracy sprzętu w układzie jednostkowym i scalonym, lecz bez ich wyceny. Kosztorys nakładczy służy do sporządzenia kosztorysu inwestorskiego oraz kosztorysu ofertowego.

Kosztorys inwestorski – sporządza się na zamówienie inwestora w celu ustalenia przewidywanego kosztu inwestycji. W przypadku kilku wariantów inwestycji pozwala na orientacyjne porównanie przyszłych kosztów i wybranie wariantu optymalnego. We wstępnej fazie przygotowania inwestycji kosztorysy inwestorskie sporządza się wskaźnikowo (orientacyjnie), natomiast po wybraniu jednego wariantu – najczęściej metodą uproszczoną.

Kosztorys ofertowy – jest przygotowywany przez podmiot gospodarczy, który zamierza wykonywać roboty. W tym celu składa ofertę cenową w postaci kosztorysu po przeprowadzeniu kalkulacji własnych kosztów i ocenie możliwości realizacji inwestycji.

Kosztorys powykonawczy – sporządza wykonawca robót (podmiot gospodarczy – wykonawczy) po zakończeniu robot. Kosztorys ten jest końcowym rozliczeniem wykonawcy z inwestorem i jest jego podstawą wynagrodzenia za wykonane roboty.

Kosztorys zamienny – jest opracowywany w sytuacji, gdy inwestor dokonał zmian w trakcie wykonywania robót określonych projektem i kosztorysem, np. zastosował inne materiały lub wprowadził nowe rozwiązania techniczne albo funkcjonalne zamiast wcześniej przewidzianych. W takim przypadku z kosztorysu podstawowego usuwa się pozycje nieaktualne, a w ich miejsce wprowadza nowe (zamienne).

Kosztorys dodatkowy – jest rzadko spotykany, sporządza się go na roboty, których wcześniej nie przewidziano w kosztorysie podstawowym. Najczęściej jest stosowany w robotach remontowych, gdy w ich trakcie okazuje się, że konieczne jest wykonanie dodatkowych robót.

Koszt sporządzania dokumentacji kosztorysowej ponosi:

  • zamawiający roboty – za sporządzenie przedmiaru robót i kosztorysu inwestorskiego,
  • wykonawca robót – za sporządzenie wszystkich pozostałych rodzajów kosztorysów, bez względu na tryb ich wykonania (siłami własnymi czy przez obcych wykonawców).

4. Obmiarowanie.

Obliczenie jakiejkolwiek wartości polega na znajomości liczby jednostek i ich ceny jednostkowej.

W budownictwie obliczenie kosztu inwestycji polega na obliczeniu kosztów poszczególnych robót, które będą iloczynem ilości robót i ich cen jednostkowych.

Ilość robót określa się w charakterystycznych dla nich jednostkach.

Sporządzenie kosztorysu przebiega w dwóch głównych fazach. W fazie pierwszej ustalana jest ilość robót do wykonania lub już wykonanych, a w drugiej – na tej podstawie - wartość tych robót, czyli właściwy kosztorys. Wynika stąd, że kosztorys nie może być wykonany bez wcześniejszego ustalenia ilości robót, to znaczy sporządzenia ich przedmiaru lub obmiaru.

Przedmiarem robót nazywamy opracowanie zawierające liczbę robót do wykonania wraz ze sposobem technologicznego ich wykonania. Ponieważ przedmiar jest sporządzany przed przystąpieniem do pracy (dlatego nazwa „przedmiar”), podstawą do jego sporządzenia są dokumentacja projektowa, specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót oraz założenia wyjściowe do kosztorysowania. Przedmiar stanowi podstawę do sporządzenia kosztorysu.

Obmiar robót dokonywany jest po wykonaniu robót, na podstawie zapisów w książce obmiarów i jest podstawą do sporządzenia kosztorysu powykonawczego i niekiedy zamiennego. Zapisy w książce obmiarów są prowadzone zgodnie z pozycjami kosztorysu ofertowego, ale wyniku obmiaru rzeczywiście wykonanych. Ustalone w książce obmiarów ilości potwierdza podpisem kierownik budowy i upoważniony przedstawiciel inwestora, zwykle inspektor nadzoru inwestorskiego. W niektórych przypadkach obmiar robót, który jest wykonywany poprzez fizyczny pomiar istniejących elementów, staje się podstawą do sporządzenia kosztorysu inwestorskiego. Dotyczy to robót remontowych, przewidzianych do wykonania w istniejących budynkach, w których można dokonać pomiarów.

Zasady określania ilości robót zależą od ich rodzaju oraz warunków wykonywania i są takie same w odniesieniu do przedmiaru oraz obmiaru.

5. Kosztorysowanie komputerowe.

W ostatnich latach znaczenie kosztorysu wyraźnie wzrosło. Jest to spowodowane wprowadzonymi zmianami w kosztorysowaniu, które umożliwiły skalkulowanie cen robót i obiektów budowlanych, pokrywających koszty ich realizacji i zapewniających niezbędny zysk wykonawcy z jednej strony, zaś z drugiej zostało to wymuszone zmiennością rynku i konkurencją. Kosztorysy sporządzane obecnie wykonywane są wyłącznie z wykorzystaniem oprogramowania komputerowego. Niegdyś żmudne i powtarzalne ręczne obliczenia, teraz wykonują sprawnie aplikacje wspomagające kosztorysowanie.

Stosując odpowiednie oprogramowanie kosztorysowe ciężar obliczeń rachunkowych i innych czynności automatycznych przerzucony zostaje na system (program kosztorysowy), dzięki czemu kosztorysant może skoncentrować się na meritum sprawy, czyli:

  • określenie właściwych danych wyjściowych do kosztorysowania,
  • określenie rodzajów robót we właściwej kolejności w procesie technologicznym oraz podstaw ich wyceny,
  • określenie właściwych nakładów,
  • określenie cen,
  • ewentualnie wprowadzenie danych opisowych i uzupełniających.

Natomiast dostępne programy do kosztorysowania wykonują:

  • obliczenia rachunkowe na wprowadzonych danych, przy czym część danych oprogramowanie może pobrać samodzielnie (np. przedmiar z innych programów lub pozycji, nakłady z katalogów, ceny z cenników), a rolą kosztorysanta jest tylko ich kontrola i ewentualna korekta w uzasadnionych przypadkach,
  • obliczenie narzutów według zadanych parametrów,
  • obliczenie robót i kosztów dodatkowych, np. rusztowań, czasu pracy, kosztów transportu itp.,
  • tworzenie niezbędnych zestawień i podsumowań, np. zestawienia materiałów, elementów scalonych, robocizny, sprzętu itp.
  • wydruk kosztorysu według ustalonych schematów,
  • ponadto programy te najczęściej udostępniają wiele dodatkowych, przydatnych opcji, takich jak:
  • edytory formuł,
  • wzory do obliczeń wielkości geometrycznych i fizycznych,
  • przeliczniki jednostek,
  • wczytywanie, tworzenie i edycję baz cenowych,
  • tworzenie własnych katalogów nakładów,
  • wymiany (eksportu i importu) danych z lub do innych programów, np. do harmonogramowania, czy import przedmiarów z programów CAD,
  • udostępniają opisy katalogów, zasad przedmiarowania itp.
  • i inne.

Znajomość i umiejętność obsługi komputerowych programów kosztorysowych nie jest równoznaczna z umiejętnością kosztorysowania obiektów i robót budowlanych. Problematyka kosztorysowania jest bardzo szeroka i interdyscyplinarna. Obejmuje niezbędną wiedzę w zakresie projektowania i technologii robót budowlanych oraz podstaw kosztorysowania, czyli wiedzę inżynierską, ale też zagadnienia prawne i ekonomiczne. Programy komputerowe jedynie wspomagają sporządzanie kosztorysu. Program nie zastąpi wiedzy i umiejętności kosztorysanta.

/-/ Janusz Bąk

JB